تغذیه و طبع شناسی به زبان ساده

در زمان قدیم، طبیبان جامعه، برنامه ی کلی سلامت را تهیه و در اختیار افراد جامعه قرار می دادند و معتقد بودند اگر طبیبی قبل از اصلاح غذای فردی به مداوای آن بپردازد گویی بر کشتن وی جرات پیدا کرده است؛ بنابراین تهیه ی غذای سالم برای افراد جامعه از ضروریات محسوب می شده است.

در طب سنتی مزاج افراد و طبیعت مواد غذایی به سرد، گرم و معتدل تقسیم شده است تا افراد با توجه به مزاج خود و طبع مواد غذایی بتوانند برنامه ی غذایی سالمی داشته باشند.

انسان جزء موجودات خونگرم می باشد. موجودات خونگرم در شرایط متغیر آب و هوایی دمای بدن شان ثابت می باشد؛ به طور مثال اگر دمای بدن انسان را 37 درجه ی سانتی گراد فرض کنیم این دما در زمان های مختلف یکسان می باشد.

در طب سنتی اصطلاحاتی با عنوان مزاج گرم، معتدل و سرد وجود دارد. برای بیان ساده این اصطلاحات می توانیم این گونه بیان کنیم که اگر 37 درجه ی سانتی گراد را دمای ثابت بدن فرض کنیم،

* برخی افراد دمای بدن شان به صورت جزئی از 37 درجه بالاتر است که به این افراد گرم مزاج گفته می شود

* و برخی افراد، دمای بدن شان به میزان جزئی از 37 درجه کمتر است که به این افراد سردمزاج گفته می شود

* و برخی دیگر دمای بدن شان 37 درجه ی سانتی گراد می باشد که به آن ها معتدل المزاج گفته می شود.

هنگامی که فردی غذا مصرف می کند میزانی انرژی صرف هضم و جذب غذا می شود و غذاهای مختلف مقداری انرژی مخصوص خود در مراحل هضم تولید می کنند.

در آزمایشات انجام شده چربی ها کمترین اتلاف انرژی را برای هضم و جذب دارد.

کربوهیدرات و پروتئین انرژی و حرارت بیشتری در بدن تولید می کنند. غذاهای ادویه دار اثر گرمازایی غذا را افزایش داده و طولانی می کنند مثلا غذاهای حاوی فلفل قرمز و خردل میزان متابولیکی دمای بدن را تا 33 درصد بیشتر از غذاهای بدون ادویه افزایش می دهند. البته در علم تغذیه ی جدید بر روی مواد غذایی مختلف آزمایشات به صورت تخصصی و برای مواد غذایی مختلف انجام نشده است ولی در طب سنتی به گرمازایی غذاها با دقت بیشتری پرداخته شده است و غذاها بر حسب گرمازایی شان به سه دسته ی گرم، سرد و معتدل تقسیم بندی شده اند.

مواد غذایی دارای طبع گرم پس از مصرف به علت گرمازا بودن دمای بدن را از 37 درجه ی سانتی گراد بالاتر برده و مواد غذایی سرد به صورت عکس عمل می نماید و مواد غذایی معتدل در دمای پایه ی فرد یعنی  37 درجه ی سانتی گراد تغییر ایجاد نمی کند.

در قدیم به طبع غذا بسیار اهمیت داده می شده و تقریباً طبع تمام مواد غذایی مصرفی برای افراد جامعه مشخص می شده تا افراد با آگاهی به آن و همچنین طبع و مزاج خود مواد غذایی مناسب را انتخاب و مصرف کنند.

غذاها با طبیعت گرم و سرد در طب سنتی

علم الأدویه یا گیاه شناسی داروئی و طب سنتی كه امروز از آن با نام مفردات پزشكی و ‏فارماكوگنوزی یاد می شود در باورها و اعتقادات درمانی مردم و نیز در متون قدیمی طب سنتی ‏ایران برگرفته از كتب معتبر و دانشمندان نام آوری چون ابن سینا، زكریای رازی، اهوازی ‏ارجانی و ... می باشد كه اصول طبابت آن بر چهار طبیعت مزاج آدمی یا اخلاط اربعه ‏بنام : بلغم ، صفرا ، سودا ، خون و همچنین بر گرمی و سردی استوار بوده است و بر این اساس ‏تشخیص و درمان صورت می گرفته است.‏

‏ در طب تطبیقی و تلفیق عقاید قدما با پزشكی جدید، اخلاط اربعه با نام ‏PH خون یا اسیدیتیك ‏و بازیك؛ و گرمی و سردی با واژه های پركالری و كم كالری خوانده می شوند. ولی هیچكدام از ‏این تعبیرات بازگو كننده جامعی به شمار نمی روند و غذاهای گرم و سرد در اعتقاد عامه ی مردم ‏ایران به عنوان غذاهای پركالری و كم كالری نمی باشد، زیرا خوراكی هایی مانند گردو ، نارگیل  ، كاكائو  ، ‏ خرما  ،‌ كنجد  ، گوشت شتر ، گوشت كبوتر جزء غذاهای گرم و خوراكی هائی مانند هلو  ، ‏هنداونه ، خیار  ، توت فرنگی  ، جو ، برنج ، گوشت گاو ، ماهی  و مرغ به نام غذاهای سرد ‏شناخته می شوند. برخی غذاها نیز مثل شیر  و م است  گوسفند ، نان گندم ، گوشت بره و ... ‏غذاهای معتدل و به عبارتی نه گرم و نه سرد شناخته می شوند و این گروه از غذاها اثر ‏متابولیسمی و حالت خاص در افراد گرم مزاج و سرد مزاج ایجاد نكرده و به هر دو گروه ‏سازگار است.‏

در طب سنتی، خوراكی های سرد ارزش غذایی منفی در شخص ایجاد كرده و خوردن آنها سبب ‏رخوت ، سستی ، ضعف عمومی ، رنگ پریدگی ،‌ بی حالی ، كم حوصلگی، كاهش نیروی ‏جنسی ، پرخوابی و ... می شود. برعكس خوردن غذاهای گرم باعث بالا رفتن فشارخون ، ‏برافروختگی چهره ،‌ كم خوابی  ، جوش صورت  واحتمالاً كهیر و جوش های چركی خواهد شد.‏

در طب سنتی ایران هر فرد حالت و طبیعت مزاج یا ارگانیسم بدن خود را نسبت به غذاهای سرد ‏یا گرم تشخیص می دهد و در مصرف آنها رعایت اعتدال را می نماید تا دچار عوارض گوارشی ‏و ... نگردد.‏

عدم هماهنگی بین مزاج و غذا - طبق اعتقاد طب سنتی ایران - موجب اختلال در اندام های ‏داخلی مثل قلب و ریه شده و شخص احساس بیماری می نماید. امروزه با پیشرفت پزشكی و ‏كشف علت بیماری ها، این عقاید سنتی كنار گذاشته شده و كمتر مورد استفاده قرار می گیرند.‏

طبع گرمی و سردی غذاها

مصرف غذاهای با طبع گرم باعث افزایش توان جسمی، جنسی و حرارت بدن فرد می‌ شود.

احمد رضا درستی مطلق عضو هیئت علمی دانشگاه تهران در گفت‌و‌گو با خبرنگار اجتماعی فارس، گفت: در طب سنتی ایران غذاها به 2 دسته گرم و سرد تقسیم می ‌شوند.

با مصرف غذاهای گرم حرارت بدن فرد به سرعت بالا می‌ رود، احساس انرژی و قدرت پیدا می‌ كند و از نظر جسمی، جنسی و حتی روحی آمادگی و توان بیشتری پیدا می‌ كند و بر عكس با خوردن غذاهای سرد حرارت بدن فرد مقداری كم می‌ شود و احساس سستی و رخوت به او دست می‌ دهد.

برخی افراد نسبت به غذاهای سرد حساس ‌تر از دیگران هستند و با مصرف غذاهای سرد به مقدار زیاد، حالت تهوع، دل پیچه و سرگیجه پیدا می ‌كنند كه به آن ها "طبع سرد" گفته می ‌شود و برعكس، برخی افراد با مصرف غذاهای گرم به مقدار فراوان، دچار بالا رفتن غیر عادی حرارت بدن و جوش ‌هایی در نقاط مختلف بدن می ‌شوند، كه این افراد دارای "طبع گرم" هستند.

استفاده زیاد و مكرر غذاهای با طبع گرم می ‌تواند، باعث افزایش قوای جسمی، میل و توانایی جنسی ‌شود و بر عكس مصرف مكرر غذاهای با طبع سرد می‌ تواند، این توانایی ‌ها را كاهش دهد.

از مواد غذایی گرم می ‌توان انبه، توت سفید، خربزه، خرما، زردآلو، زیتون، گلابی، موز، نارگیل، نارنگی، هلو، بادمجان، بامیه، پیاز، ترب، سیب زمینی ترشی، سیر، شلغم، قارچ، كرفس، كنگر فرنگی، مرزه، موسیر، نعناع، هویج، چای، خردل، زعفران، زنجبیل، انواع فلفل، خاكشیر، سیاه دانه، لوبیا، نخود، برنج، گندم، شیر، ماست، كنجد، بادام، پسته، فندق، گردو، تخم مرغ و گوشت ماهی را نام برد كه باعث افزایش میل جنسی می ‌شوند.

از مواد غذایی سرد می ‌توان سركه، انگور، هندوانه، ریواس، شوید، ترخون، كاهو، گشنیز، انواع زیره، قهوه، شاهدانه، عدس و ماش را نام برد كه میل جنسی را كاهش می‌ دهند.

گرچه مطالعات امروزی نیز، ارتباط بین طبع مواد غذایی و تأثیر آن ها بر میل جنسی را نشان داده است ولی از آنجا كه حتی برخی مواد سرد نیز اثرات افزایش دهنده و برخی مواد گرم اثرات كاهش دهنده ی قوای جنسی را از خود نشان داده‌اند، برای یافتن طبع افراد نیاز به بررسی‌ های علمی بیشتری است كه علم امروز هنوز یافته ‌های كافی در این مورد ندارد.

كاهو و فلفل هر دو دارای ویتامین ث هستند و این ویتامین مهار كننده ی ترشح تیروكسین است، ولی بر اساس نظرات طب سنتی ایران، كاهو سرد و فلفل گرم است. بنابراین نمی‌ توان تمام فرضیات ارائه شده در طب سنتی را با یافته‌ های علوم امروزی تطبیق داد.

علم امروزی هنوز نتوانسته توضیح قانع كننده‌ ای برای علت گرم شدن بدن به دنبال مصرف برخی مواد غذایی "گرم" و كاهش دمای بدن به دنبال صرف غذاهای "سرد" ارائه كند.

در علم تغذیه، مواد غذایی از نظر سرعت بالا بردن قند خون پس از خورده شدن به انواع با "اندكس گلیسمیك بالا" و با "اندكس گلیسمیك پایین" تقسیم می ‌شوند كه گروه اول هنگامی كه خورده می ‌شوند، با سرعت بیشتری قند خون را بالا می ‌برند، ولی گروه دوم قند خون را به آرامی بالا می ‌برند كه با این وجود، دلیلی وجود ندارد كه هیچ یك از این غذاها حرارت بدن را با سرعت متفاوتی تغییر دهند.

دکتر درستی گفت: قرار است، تحقیقی توسط اعضای هیئت علمی دانشگاه علوم پزشكی تهران درباره ی طبع سرد و گرم و مواد غذایی، انجام شود.